رازهاي زندگي و مرگ‏، در فراز دوبيتي‌هاي خيام -بهنام مراديان

http://www.amordadnews.com/neveshtehNamyesh.aspx?NId=9473

سویه ادبی خیام، یعنی آن بخشی از زندگی و اندیشه او که از ستاره شناسی و ریاضی دور و به ادبیات و شعر نزدیک‌تر است، یکی از چالش برانگیزترین سرایندگان تاریخ ادبیات پارسی را آفریده است. اگر در تاریخ ادبی این مرز و بوم نگاهی بیفکنیم، برخوردها و چالش های بسیاری را در زندگی اجتماعی و اندیشه فلسفی سرایندگان بزرگ ایرانی می‌بینیم‎؛ روایت هایی از جلوگیری از خاکسپاری حافظ در گورستان شهر، با پارچه جا‌به‌جا کردن مثنوی مولانا برای خودداری از نجس شدن و از این دست. اما هیچ‌گاه این‌ها نتوانسته به اندازه سخنان خیام، آشوبگر و توفان‌زا باشد. چیست این اندیشه و سخن برآشوبنده که گاه به کفر و گاه به تناسخ و گاه به صوفی‌گری برداشت می‌شود؟
خیام که فرزند چادردوزی به نام ابراهیم است و نام خیام را نیز بدین روی به یدک می‌کشد، پیش از آن که یک سراینده باشد، یک ستاره‌شناس چیره‌دست است که گاهشمار خورشیدی کنونی نیز از دستاوردهای او و گروهی از همکارانش در روزگار ملکشاه سلجوقی، به شمار می‌رود. این‌که چه نسبتی میان این دو سویه ادبی و دانشی در زندگی او هست، خود سخن ویژه‌ای است. شاید به برداشت برخی، جایگاه اجتماعی سرایندگی، در روزگار سرایندگان درباری و مدح‌گوینده آن اندازه پایین بوده باشد که خیام را بر آن داشته تا بیشتر غرق دنیای ستارگان شود. یا این‌که دوبیتی‌های او، جوشش و نمود شناخت و آگاهی او از عرفان به یاری ابزار علم است. چه این‌که دوبیتی یا رباعی، گونه‌ای ادبی است که به خاطر کوتاهی، فشردگی و پختگی معنایي بسیاری می‌خواهد.
farshchian15
دیگر ویژگی اندیشه و سخن خیام، مساله افزوده و کاسته‌هایی به سروده‌هایش است. ما درباره مثنوی مولانا یا شاهنامه فردوسی نیز درباره بیت‌های افزوده شده می‌شنویم. اما چون شمار سروده‌های خیام کمتر است، این پدیده نمود بیشتری یافته است. به ویژه آن‌که هر دوبیتی برای خود مستقل بوده و هر کس می‌خواسته اندیشه‌اش بهتر به گوش دیگران برسد، سروده‌اش را به نام خیام گسترانده است.
فرازهای معنایی سخن خیام در چند سخن چکیده می‌شود. این دایره فشرده، یا از این روی است که گستره زندگی شاعرانه خیام کم بوده و یا این‌که اندیشه او برخی حقایق را پررنگ‌تر دریافته است.
شايد بتوان انديشه‌هاي كليدي در سخن خيام را در گروه‌هاي زير دسته‌بندي كرد:

الف: گذر پرشتاب عمر: يكي از فرازهاي مهم سخن خيام‏، زودگذري عمر و به پايان رسيدن زندگي در يك چشم به هم زدن است. خيام همواره از اين گلايه‌مند است كه تا چشم برهم مي‌زني اين زندگي به پايان مي‌رسد و ما به خاك مي‌پيونديم.
آنها كه كهن شدند و اينها كه نواند
هر كس به مراد خويش يك تك بدوند
اين كهنه جهان به كس نماند باقي
رفتند و رويم و ديگر آيند و روند
و يا:
افسوس كه نامه‌ي جواني طي شد
وان تازه بهار زندگاني دي شد
آن مرغ طرب كه نام او بود شباب
فرياد ندانم كه كي آمد كي شد

ب: آشكار نبودن آنچه حقيقت مي‌پنداريم: خيام در چندين دوبيتي، بر مدعيان دانستن، نفير مي‌زند كه اين چيزي كه شما بر آن مي‌نازيد و آن را حقيقت آشكار مي‌دانيد‏، هيچ قطعيتي ندارد. اين براي ما آدميان بسيار ناگوار است كه روزي دريابيم هر آنچه كه بر آن پا مي‌فشرده‌ايم‏، فرو ريزد.
چون نيست ز هر چه هست جز باد به دست
چون هست به هر چه هست نقصان و شكست
انگار كه هر چه هست در عالم نيست
پندار كه هر چه نيست در عالم هست
و يا:
كس مشكل اسرار اجل را نگشاد
كس يك قدم از نهاد بيرون ننهاد
من مي‌نگرم ز مبتدي تا استاد
عجز است به دست هر كه از مادر زاد

پ: آگاهي ستايي: بر خلاف آن‌چه در يك نگاه سطحي به سروده‌هاي خيام درمي‌يابيم، او ما را به خوش‌گذراني و لاابلي‌گري فرا‌نمي‌خواند. بلكه همواره گونه‌اي از بيدارباش و فراخوان به هوشياري و آگاهي را در سروده‌هايش مي‌يابيم.
در خواب بدم مرا خردمندي گفت
كز خواب كسي را گل شادي نشكفت
كاري چه كني كه با اجل باشد جفت
مي خور كه به زير خاك مي‌بايد خفت

ت: شادي و آسودگي: اما نمي‌توان انكار كرد كه خيام همگان را به شادي و آسودگي فرامي‌خواند.
مي خوردن و شاد بودن آيين من است
فارغ بودن ز كفر و دين، دين من است
گفتم به عروس دهر كابين تو چيست
گفتا دل خرم تو كابين من است

ث: فلسفه آفرينش: يك پرسش چالش‌برانگيز نزد خيام‏ كه ميان بسياري از فيلسوفان و انديشمندان نيز روايي دارد‏، فلسفه آفرينش و چيستي اين هستي است.
از آمدنم نبود گردون را سود
وز رفتن من جاه و جلالش نفزود
وز هيچ كسي نيز دو گوشم نشنود
كاين آمدن و رفتنم از بهر چه بود

Advertisements

1 پاسخ به “رازهاي زندگي و مرگ‏، در فراز دوبيتي‌هاي خيام -بهنام مراديان

پاسخی بگذارید

در پایین مشخصات خود را پر کنید یا برای ورود روی شمایل‌ها کلیک نمایید:

نشان‌وارهٔ وردپرس.کام

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری WordPress.com خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

تصویر توییتر

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Twitter خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

عکس فیسبوک

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Facebook خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

عکس گوگل+

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Google+ خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

درحال اتصال به %s